Chất là gì, lượng là gì trong triết học? Tìm hiểu bản chất của sự vật hiện tượng

Bạn có bao giờ tự hỏi vì sao đun nước tới 100°C thì nước bốc hơi, hay vì sao học nhiều sẽ hiểu sâu hơn? Những hiện tượng này đều có thể lý giải từ khái niệm chất và lượng trong triết học. Vậy chất là gì, lượng là gì, và chúng có mối quan hệ như thế nào trong cuộc sống, học tập và công việc? Hãy cùng khám phá để hiểu bản chất của chất và lượng trong bài viết dưới đây!

Chất là gì?

Chất là gì? Chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật và hiện tượng. Đó là sự thống nhất hữu cơ giữa các thuộc tính tạo nên bản chất riêng biệt, làm cho sự vật là nó chứ không phải là cái khác. Chất là yếu tố ổn định tương đối, chỉ thay đổi khi có sự biến đổi căn bản.

Đặc điểm của chất là gì?

• Tính khách quan: Chất có tính khách quan, là cái vốn có của sự vật, hiện tượng, được quy định bởi những thuộc tính và yếu tố cấu thành. Chất không phụ thuộc vào ý thức chủ quan của con người mà tồn tại một cách khách quan.
• Tính ổn định tương đối: Chất thể hiện tính tương đối ổn định của sự vật, hiện tượng. Khi nó chưa chuyển hóa thành sự vật, hiện tượng khác thì chất của nó vẫn chưa thay đổi. Mỗi sự vật, hiện tượng đều có quá trình ổn định tồn tại và phát triển qua nhiều giai đoạn, trong mỗi giai đoạn ấy nó lại có chất riêng.
• Tính đa dạng: Mỗi sự vật, hiện tượng không chỉ có một chất mà có thể có nhiều chất, tùy thuộc vào mối quan hệ cụ thể của chúng. Chất của sự vật không những được quy định bởi những thuộc tính cấu thành mà còn bởi phương thức liên kết giữa các thuộc tính ấy.

Ví dụ về chất trong triết học

Chất của nguyên tố hóa học

Nguyên tố đồng có những thuộc tính đặc trưng: nguyên tử lượng là 63,54 đvC, nhiệt độ nóng chảy là 1083°C, nhiệt độ sôi là 2880°C. Những thuộc tính này nói lên chất riêng của đồng, phân biệt nó với các kim loại khác. Đồng sẽ chuyển từ thể rắn sang thể lỏng khi nhiệt độ đạt 1083°C và từ thể lỏng sang thể khí khi nhiệt độ đạt 2880°C.

Chất của các chất thực phẩm

• Thuộc tính của đường là ngọt.
• Thuộc tính của ớt là cay.
• Thuộc tính của chanh là chua.
• Thuộc tính của muối là mặn.

Những thuộc tính vị giác này tạo nên chất riêng biệt của từng loại thực phẩm, giúp phân biệt chúng với nhau.

Chất của các vật liệu

• Thuộc tính của kim cương là cứng.
• Thuộc tính của nước biển là mặn.
• Thuộc tính của lửa là nóng.

Kim cương và than chì có cùng thành phần hóa học (đều là carbon) nhưng có chất khác nhau do cấu trúc tinh thể khác nhau.

Trong các mối quan hệ

Sinh viên A trong mối quan hệ với gia đình là một người con hiếu thảo, lễ phép. Khi đặt sinh viên A trong mối quan hệ với bạn bè, nhà trường thì "chất" của sinh viên A là một người bạn tốt bụng, chăm chỉ, học giỏi, hòa đồng. Như vậy, tùy thuộc vào việc đặt một đối tượng trong các mối quan hệ khác nhau thì đối tượng đó có thể có nhiều chất khác nhau.

Lượng là gì?

Lượng là phạm trù triết học chỉ tính quy định khách quan của sự vật về mặt số lượng, quy mô, trình độ, nhịp điệu vận động hoặc cường độ của thuộc tính. Lượng là cái biến đổi thường xuyên nhưng chưa làm thay đổi bản chất (chất) của sự vật cho đến một mức độ nhất định.

Đặc điểm của lượng là gì?

• Tính khách quan: Lượng là cái khách quan, vốn có của sự vật, quy định sự vật ấy là nó. Lượng của sự vật không phụ thuộc vào ý chí, ý thức của con người.
• Tính đa dạng trong biểu hiện: Lượng của sự vật biểu thị kích thước dài hay ngắn, số lượng nhiều hay ít, quy mô lớn hay nhỏ, trình độ cao hay thấp, nhịp điệu nhanh hay chậm. Lượng biểu hiện ở số lượng các thuộc tính, ở tổng số các bộ phận, ở đại lượng tốc độ và nhịp điệu vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng.
• Tính biến đổi thường xuyên: Lượng thường xuyên biến đổi cùng với sự vận động biến đổi của sự vật, đó là mặt không ổn định của sự vật.

Ví dụ về lượng trong triết học

Trong hóa học

• Đối với phân tử nước (H₂O), lượng là số nguyên tử tạo thành nó, tức là 2 nguyên tử Hydro và 1 nguyên tử Oxy. 

• Đối với CO₂, lượng là số nguyên tử tạo thành nó là 1 nguyên tử Cacbon và 2 nguyên tử Oxy.

Trong vật lý

• Vận tốc của ánh sáng là 300.000 km trong một giây. 
• Ngọn núi Everest cao 8848,86 m.
• Diện tích đất nước Việt Nam là 331.212 km².

Trong giáo dục

Trong năm học, học sinh không ngừng tích lũy kiến thức, đó gọi là lượng. Thời gian học tập, số lượng bài tập làm được, điểm số đạt được đều là những biểu hiện của lượng trong quá trình học tập.

Trong đời sống xã hội

Trình độ nhận thức của một người, ý thức trách nhiệm cao hay thấp của một công dân. Những lượng này chỉ có thể biểu thị dưới dạng trừu tượng và khái quát, chúng ta chỉ có thể nhận thức được lượng của sự vật bằng con đường trừu tượng và khái quát hoá.

Mối quan hệ giữa lượng và chất trong triết học

Trong triết học Mác – Lênin, chất và lượng không tồn tại tách biệt mà luôn gắn bó chặt chẽ với nhau trong mọi sự vật và hiện tượng. Việc hiểu rõ mối quan hệ giữa lượng và chất giúp ta lý giải quá trình vận động, biến đổi và phát triển của thế giới một cách khoa học và biện chứng. Vậy mối quan hệ này được thể hiện như thế nào?

Những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất

Mọi sự vật và hiện tượng đều là sự thống nhất giữa chất và lượng, hai mặt này không tồn tại tách rời mà tác động qua lại lẫn nhau. Trong quá trình vận động và phát triển, sự vật thường biến đổi về lượng trước, tức là có những thay đổi nhỏ, liên tục về số lượng, kích thước, trình độ hoặc mức độ. Khi sự thay đổi về lượng đạt tới một giới hạn nhất định (gọi là điểm nút) thì sẽ dẫn đến một sự biến đổi về chất (gọi là bước nhảy).

Điểm nút này không cố định mà có thể thay đổi tùy theo điều kiện khách quan và chủ quan. 

Ví dụ: Khi bạn tích lũy kiến thức đủ nhiều (lượng), bạn sẽ có tư duy sâu sắc hơn (chất).

Những thay đổi về chất dẫn đến những thay đổi về lượng

Sau khi chất mới xuất hiện, nó sẽ tác động trở lại lượng của sự vật. Chất mới có thể làm thay đổi về quy mô, kết cấu, nhịp điệu và trình độ phát triển. Nói cách khác, khi bản chất của sự vật thay đổi thì những biểu hiện bên ngoài của nó, tức là lượng cũng dần biến đổi theo hướng phù hợp với chất mới.

Ví dụ: Một doanh nghiệp thay đổi chiến lược (chất) thì quy mô sản xuất, số lượng sản phẩm, tốc độ tăng trưởng (lượng) cũng sẽ thay đổi tương ứng.

Hiểu rõ về chất và lượng giúp chúng ta nhận thức đúng đắn về quy luật vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng, từ đó áp dụng hiệu quả trong thực tiễn và công tác quản lý.

Tạm kết

Khái niệm chất là gì trong triết học không chỉ mang ý nghĩa lý luận mà còn có giá trị thực tiễn sâu sắc. Chất chính là yếu tố định hình bản chất của sự vật và chỉ khi hiểu rõ chất, con người mới có thể chủ động thay đổi lượng để tạo ra những bước phát triển mới. Từ sản xuất công nghiệp, quản lý sản phẩm cho đến sáng tạo nội dung số, việc nắm rõ khái niệm này là nền tảng để phát triển bền vững và hiệu quả hơn.

Dù bạn là học sinh, sinh viên mới bắt đầu vào giảng đường hay đang theo học các ngành thiết kế, kỹ thuật, việc hiểu rõ đầu tư vào một chiếc laptop phù hợp là yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả học tập. Tại FPT Shop, bạn có thể dễ dàng tìm thấy các dòng laptop dành cho sinh viên đến từ những thương hiệu uy tín như ASUS, Dell, HP, Acer… với thiết kế mỏng nhẹ, cấu hình ổn định, pin lâu và mức giá phù hợp.

Lapotp sinh viên

Xem thêm:

• Tư bản bất biến là gì? Tư bản khả biến là gì? Nhìn từ góc độ triết học Marx-Lenin
• Bản chất là gì? Phân tích cặp phạm trù bản chất – hiện tượng và vai trò trong nhận thức