Điển tích, điển cố là gì? Ví dụ minh họa trong các tác phẩm văn học nổi tiếng

Trong văn học, đặc biệt là thơ ca trung đại, chúng ta thường bắt gặp những câu chữ gợi nhắc đến một nhân vật, một sự kiện hay một câu chuyện quen thuộc trong quá khứ. Đó chính là điển tích, điển cố. Vậy điển tích, điển cố là gì và có nguồn gốc từ đâu, hãy cùng tìm hiểu trong bài viết này!

Điển tích, điển cố là gì?

Điển tích

Điển tích là những câu chuyện xưa được lưu truyền trong lịch sử, văn hóa, thường kể về các anh hùng, những tấm gương hiếu thảo, chính trực hoặc các truyện có tính triết lý, nhân văn sâu sắc. Điển tích cũng có thể là những câu văn, câu thơ kinh điển được trích dẫn trong các tác phẩm cổ.

Ví dụ: Trong câu thơ của Nguyễn Trãi:

Tướng sĩ một lòng phụ tử,

Hòa nước sông chén rượu ngọt ngào.

Hình ảnh “hòa nước sông chén rượu ngọt ngào” là một điển tích mượn từ truyện xưa Trung Quốc: Có vị tướng được dâng rượu ngon, ông đã cho hòa vào nước sông để toàn quân cùng uống khiến binh sĩ cảm động, đồng lòng chiến đấu.

Điển cố

Điển cố là những chuyện xưa, tích cũ trong kho tàng văn hóa nhân loại, được dùng lại trong văn chương để gợi nghĩa sâu xa. Đó có thể là tên một vùng đất, một nhân vật, một câu chuyện, hoặc một hình tượng văn học giàu chất thơ, chất bi, chứa đựng nhiều triết lý nhân sinh.

Ví dụ: Trong Truyện Kiều (Nguyễn Du):

Sầu đong càng lắc càng đầy,

Ba thu dồn lại một ngày dài ghê.

Ở đây, hình ảnh “ba thu dồn lại một ngày” là điển cố lấy từ Kinh Thi (ca dao cổ Trung Quốc): 

Nhất nhật bất kiến như tam thu hề.

(Một ngày không gặp mặt dài như ba mùa thu).

Nói một cách ngắn gọn, điển tích chính là câu chuyện gốc, còn điển cố là cách sử dụng câu chuyện ấy trong văn chương. Hai yếu tố này luôn song hành, bổ sung cho nhau, giúp tác phẩm văn học trở nên giàu hình tượng và chiều sâu tư tưởng.

Cách nhận biết điển tích, điển cố là gì?

Để phân biệt và nhận diện điển tích, điển cố trong một văn bản, người đọc có thể dựa vào một số đặc điểm sau:

• Ẩn sau hình ảnh, từ ngữ là một câu chuyện hoặc nhân vật: Những từ ngữ này thường gắn liền với các nhân vật lịch sử, huyền thoại hoặc những tích truyện nổi tiếng.
• Nguồn gốc văn hóa phương Đông: Đa số điển tích, điển cố bắt nguồn từ văn hóa Trung Hoa cổ đại hoặc được sử dụng trong văn học trung đại Việt Nam.
• Ngôn ngữ mang tính cổ xưa: Khi gặp những từ, hình ảnh nghe “lạ tai” hoặc gợi tò mò, người đọc nên tham khảo chú thích, sách tham khảo hay tài liệu văn học để hiểu đúng và đủ ý nghĩa mà tác giả muốn truyền đạt.

Tác dụng của điển tích, điển cố là gì?

Làm phong phú ngôn ngữ

Điển tích, điển cố giúp tạo sự đa dạng trong diễn đạt, tránh lặp lại khô khan, đồng thời khiến câu văn thêm sinh động và giàu sắc thái.

Tăng sức gợi hình, gợi cảm

Khi sử dụng điển cố, người viết có thể gợi ra hình ảnh và cảm xúc cụ thể, giúp người đọc dễ dàng hình dung sự vật, hiện tượng được nhắc đến.

Tăng sức biểu cảm

Điển tích, điển cố truyền tải tình cảm, cảm xúc của tác giả một cách tinh tế, sâu sắc, giúp tác phẩm chạm đến cảm xúc của người đọc.

Nâng cao giá trị thẩm mỹ của văn bản

Văn bản có sử dụng điển cố thường trở nên uyên bác, trang trọng và mang tính nghệ thuật cao hơn, tạo ấn tượng sâu đậm cho người đọc.

Tạo sự liên kết giữa quá khứ và hiện tại

Điển tích, điển cố giúp nối kết tác phẩm văn học với kho tàng văn hóa, lịch sử của dân tộc, làm giàu thêm tri thức và tạo chiều sâu cho nội dung.

Giới thiệu điển tích, điển cố trong Truyện Kiều

Nguyễn Du khi sáng tác Truyện Kiều đã vận dụng rất nhiều điển tích, điển cố từ văn học Trung Hoa và văn học trung đại nhằm tăng tính gợi hình, gợi cảm và chiều sâu văn hóa cho tác phẩm. Những điển cố này không chỉ làm cho ngôn từ thêm uyển chuyển mà còn giúp người đọc cảm nhận rõ nét tâm trạng, cảnh ngộ của nhân vật.

• Tố Nga, mai cốt cách: Tố Nga vốn chỉ Hằng Nga trong truyền thuyết Trung Hoa, thường dùng để chỉ vẻ đẹp trong sáng như ánh trăng. Còn “mai cốt cách” gợi hình ảnh người con gái mảnh mai, yếu đuối, thường gắn với thân phận bạc mệnh như Mai Phi hay Lâm Đại Ngọc. Khi Nguyễn Du miêu tả vẻ đẹp Kiều “mai cốt cách, tuyết tinh thần”, ông đã gợi lên vẻ đẹp vừa thanh thoát vừa mong manh.

• Khuôn trăng đầy đặn, nét ngài nở nang: Câu miêu tả này lấy từ sách Cổ tướng thư, chỉ gương mặt tròn đầy phúc hậu, lông mày đẹp như tằm nằm. Đây là chuẩn mực cái đẹp đoan trang, hiền thục, hứa hẹn một số phận yên bình.
• Tựa cửa hôm mai: Xuất phát từ điển tích “ỷ môn, ỷ lư” trong Quốc Sách, chỉ hình ảnh cha mẹ trông ngóng con sớm tối. Nguyễn Du dùng để khắc họa nỗi nhớ thương cha mẹ khôn nguôi của Kiều.
• Sân Lai: Gợi nhớ ông Lão Lai Tử nổi tiếng hiếu thảo, già mà vẫn múa hát làm cha mẹ vui. Cụm từ “Sân Lai” trong Truyện Kiều gợi hình ảnh quê hương, nhà cửa và cha mẹ của Kiều đã xa cách.
• Gốc tử: Chỉ gốc cây thị - hình tượng quen thuộc để nhắc đến quê hương. Nguyễn Du dùng hình ảnh này khi Kiều nhớ nhà, nhớ quê hương sau bao năm lưu lạc.
• Keo loan: Vốn là thứ keo từ máu chim loan, Nguyễn Du sáng tạo thành biểu tượng gắn kết tình duyên. Kiều trao duyên cho em, gửi gắm mối tình dở dang với Kim Trọng.

• Giấc hòe (giấc Nam Kha, giấc hoàng lương): Những điển tích này đều chỉ giấc mộng hư ảo, công danh phú quý chỉ như mây khói. Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du dùng để nói đến những cơn mê man, gợi nỗi bi thương khi Kiều trải qua biến cố.
• Tiếng sen, gót sen: Gợi từ điển tích vua Tề Đông Hầu say mê sắc đẹp của Phan phi, mỗi bước nàng đi trên nền dát vàng như nở hoa sen. Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du dùng để ca ngợi bước chân Kiều thanh thoát, kiều diễm: “Gót sen thoăn thoắt dạo ngay mé tường.”

Những điển tích, điển cố này không chỉ tăng giá trị nghệ thuật cho Truyện Kiều mà còn giúp người đọc hôm nay hiểu thêm về nền văn hóa, tư tưởng, thẩm mỹ phương Đông, nơi Nguyễn Du đã tiếp thu và sáng tạo tài tình.

Tạm kết

Điển tích, điển cố là những câu chuyện, hình ảnh, sự kiện trong lịch sử, văn học hay truyền thuyết, được sử dụng để gợi nghĩa bóng, hàm ý trong thơ văn. Hiểu rõ điển tích, điển cố là gì không chỉ giúp chúng ta đọc hiểu tác phẩm văn học một cách trọn vẹn hơn mà còn thấy được sự tinh tế, tài hoa trong cách vận dụng ngôn từ của tác giả xưa.

Với màn hình lớn, hiệu năng mạnh mẽ và nhiều tính năng thông minh, máy tính bảng chính là người bạn đồng hành lý tưởng cho việc học tập. Ghé ngay FPT Shop để chọn cho mình chiếc tablet chính hãng, giá tốt!

Máy tính bảng

Xem thêm:

• Hồi ký là gì? Hãy cùng khám phá thể loại văn học giàu cảm xúc và giá trị lịch sử này
• Phiến diện là gì? Giải thích chi tiết, ví dụ và cách tránh suy nghĩ phiến diện trong đời sống