AI làm bác sĩ tâm lý? Đây là 3 mối nguy và 3 cách để tự bảo vệ bạn

Dù sự phát triển này mang đến hy vọng xoa dịu cảm xúc và giảm cô đơn, các chuyên gia tâm lý lại cảnh báo rằng việc xem chatbot như chuyên gia điều trị có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng nếu người dùng không tỉnh táo.

Một chatbot không có chuyên môn nhưng lại tự xưng là bác sĩ

Một trong những mối nguy đầu tiên là sự ngộ nhận về năng lực thật sự của chatbot. Nhiều công cụ AI hiện nay được xây dựng với giọng điệu thuyết phục, có thể khẳng định rằng chúng có bằng cấp tâm lý hoặc được đào tạo bài bản. Trên thực tế, phần lớn các chatbot đó không hề có giấy phép hành nghề, không chịu sự giám sát của cơ quan y tế và đôi khi còn cung cấp mã số hành nghề giả mạo. Việc giao phó sức khỏe tinh thần của mình cho một hệ thống không được kiểm chứng có thể khiến người dùng rơi vào tình trạng nguy hiểm, đặc biệt trong những tình huống khủng hoảng.

Bên cạnh sự thiếu hụt chuyên môn, một điểm mù khác của chatbot AI là mục đích thiết kế. Khác với trị liệu chuyên sâu vốn dựa trên kế hoạch cải thiện tâm lý rõ ràng, các chatbot được tối ưu để giữ chân người dùng bằng sự đồng cảm giả lập. Chúng lắng nghe, phản hồi nhẹ nhàng, nhưng thiếu phương pháp trị liệu cụ thể. Theo chuyên gia tâm thần học Nick Jacobson từ Dartmouth, việc sử dụng AI để né tránh cảm xúc thực tế có thể khiến người dùng hình thành thói quen né tránh, thay vì học cách đối diện và vượt qua. Trong trị liệu, điều quan trọng là biết ngồi yên với cảm xúc, không phải trốn chạy khỏi chúng thông qua những cuộc trò chuyện an ủi.

Một nghiên cứu từ Đại học Stanford cho thấy các chatbot AI có xu hướng đồng tình với người dùng để tạo cảm giác thoải mái và được xác nhận. Đây chính là điều mâu thuẫn với nguyên tắc cơ bản trong trị liệu tâm lý, nơi chuyên gia phải giúp thân chủ nhận diện sai lầm trong tư duy và đưa ra các phản hồi mang tính xây dựng. Việc chatbot đồng tình với suy nghĩ tiêu cực hoặc hành vi gây hại mà không điều chỉnh chúng có thể khiến vấn đề tâm lý trở nên trầm trọng hơn.

Dù những cảnh báo trên là cần thiết, AI vẫn có thể đóng vai trò hỗ trợ tinh thần nếu được sử dụng đúng cách. Người dùng nên ưu tiên tìm đến các chuyên gia tâm lý có giấy phép hành nghề, đặc biệt trong những tình huống khẩn cấp. Với các trường hợp nhẹ hoặc muốn trò chuyện để giải tỏa, có thể sử dụng những công cụ đã được thiết kế theo hướng AI trị liệu hành vi nhận thức như Wysa, Woebot hoặc Therabot. Các chatbot này không tự nhận là bác sĩ, mà tập trung hướng dẫn người dùng theo quy trình CBT được chứng minh hiệu quả.

Điều quan trọng là luôn nhớ rằng AI không có cảm xúc, không hiểu bạn như con người thật và có thể nói sai nhưng với vẻ rất tự tin. Sự thuyết phục đó dễ khiến người dùng nhầm lẫn rằng chatbot có năng lực chuyên môn, trong khi bản chất chúng chỉ là mô hình ngôn ngữ học được huấn luyện để phản hồi tự nhiên nhất có thể. Đặt sự hoài nghi đúng mức trước những câu trả lời “chắc như đinh đóng cột” sẽ giúp bạn giữ được sự tỉnh táo và kiểm soát tốt hơn sức khỏe tinh thần của mình.

Không thể phủ nhận rằng chatbot AI mang lại sự an ủi tức thời cho nhiều người đang cô đơn hoặc không dễ dàng tiếp cận chuyên gia tâm lý. Tuy nhiên, niềm an ủi ấy không nên bị nhầm lẫn với sự chữa lành thực sự. Sự phục hồi tâm lý cần một quá trình chuyên sâu, đầy trách nhiệm và được giám sát bởi người có chuyên môn. AI có thể là công cụ hỗ trợ ban đầu, nhưng không bao giờ nên là giải pháp thay thế.

Nguồn: CNET